De palts van Zutphen wordt virtuele en fysieke werkelijkheid!

Beste volgers,

Het leuke van archeologisch onderzoek is dat fantasie en logica hand in hand gaan. Maar het relativeert ook wanneer je andere bronnen, invalshoeken, ja zelfs dimensies, erbij kan betrekken.Uit puinbanen, schamele funderingsresten, een plattegrond en een kruiwagen vol bouwfragmenten presenteerde ik vorig jaar de reconstructie van de Zutphense 'palas' (paltsaula). Dat inspireerde Jouke Nijman uit Groningen en Constant Willems uit Zutphen om resp. een digitale en fysieke reconstructie te maken van het gebouw. Beiden zijn inmiddels ver gevorderd en het resultaat is dat de papieren reconstructie op veel punten drastisch moest worden herzien. Wanneer je echt iets in drie dimensies vormgeeft, stuit je onherroepelijk op constructieve en ruimtelijke problemen die je in het platte vlak niet opvallen. Ook de nadere uitwerking van architectuurdetails vraagt om nadenken. En de 3D-onderneming heeft zeker nog aangezet om bepaalde veronderstellingen beter te onderbouwen of andere te verlaten. Kortom, ik ben beide heren nu al zeer dankbaar voor hun feedback in het proces. Met name van Constant kreeg ik veel nuttig bouwkundig commentaar en de vragen, reconstructieschetsen, bouwtekeningetjes en dummies vlogen in korte tijd heen en weer. Het eindresultaat mag er straks absoluut zijn en ik geef hier vast een voorproefje van hun nu nog onvoltooide reconstructie. Zo komen de vensters in Joukes reconstructie nog in spaarvelden te liggen. Constants ruwe opzet lijkt hoog maar komt verzonken in de grondplaat te liggen vanwege de souterrains. Je kunt straks vanaf de open westgevel ook het interieur van het gebouw bewonderen.

Beide heren hebben een fraaie website waarop hun werk te bewonderen is: www.joukenijman.nl en www.constantwillems.nl.

Een tweede grafelijke hof

 

Een van de laatste voltooide 'capita selecta' gaat over de tweede hof van de graven van Gelre en Zutphen. Waar verbleven de graven nadat de oude paltshof in onbruik raakte? Al eerder is gewezen op een tweede hof van de graven op de plaats van het huidige dominicanenklooster (huidige museum en Broederenkerk). De hof ontstond in de 12e eeuw in de nieuwe handelsnederzetting tussen Berkel- en IJsseloever. In de 13e eeuw lag de hof centraal nabij de grote grafelijke ondernemingen: de watermolens en de stichting van de Nieuwstad. Bij recent bouwhistorisch onderzoek door het Monumenten Advies Bureau is vastgesteld dat in het nog bestaande dormitorium van het klooster een 13e-eeuwse bakstenen zaal schuil gaat van 25,5 x 8,7 meter. Van deze zaal staat nog aanzienlijk veel overeind en in de noordgevel en westelijke zijmuur zijn eenvoudige romaanse vensters aangetroffen. Deze zaal vertoont onmiskenbaar overeenkomsten met de oudste zaal (de zog. Rolzaal) van de Hollandse graaf en Rooms-koning Willem II op het Haagse Binnenhof. Deze meet 24 x 9 meter. Nog in de 13e eeuw werd naast de zaal een kerk gebouwd. Dit is de oudste bouwfase van de huidige Broederenkerk. Even speelde ik met de gedachte dat het gebouw aanvankelijk geen kerk was, maar een Gelderse Ridderzaal. De plattegrond van het complex deed wel erg veel denken aan het Binnenhof. Maar de Haagse Ridderzaal is eenschepig en het Zutphense gebouw van meet af aan drieschepig. Lang werd gedacht dat deze kerk in één keer gebouwd was rond 1300. Maar onderzoek maakt duidelijk dat dit minstens in twee fasen gebeurd is en dat die eerste fase mogelijk tussen 1284 en 1288 tot stand kwam. bij opgravingen medio juni 2012 achter het koor van de kerk werden aanwijzingen gevonden dat het koor van de kerk mogelijk pas rond 1400 werd gebouwd. Het koor heeft inderdaad overwegend kleinere bakstenen.

De Zutphense palts is gebouwd door.....

Tja, door wie? en voor wie? en waarom daar? Dat is de kernvraag van mijn onderzoek. Maar het onderzoek nadert zijn voltooiing. Ik heb inmiddels een gefundeerd idee wie de palts heeft laten bouwen! Dat is natuurlijk hypothese, maar de argumentatie staat op papier (in word docx dan). En er tekent zich een interessante ontwikkeling af die goed zou kunnen verklaren waarom nu juist in Zutphen een paltscomplex tot stand kwam. In een eerder blogbericht meldde ik reeds de mogelijke kandidaten die als opdrachtgever kunnen worden gezien: de koningen, de bisschoppen van Utrecht, de hertogen van Lotharingen of de graven van Zutphen. Maar in het kader van mijn promotie zal ik mijn gedachten en schrijfsels nog even onder de pet moeten houden. Het blijft dus nog even een klifhanger....
Tot die tijd zal nog regelmatig een voortgangsberichtje plaatsen over een interessant thema van onderzoek.
Blijf het volgen.

balkon of middenrisaliet?

Het leuke van onderzoek doen naar een thema, dat blijkbaar meer mensen bezighoudt, is dat je regelmatig feedback krijgt. Ook ik ondervind dat, tot groot genoegen. Collegae als Ed Harenberg, Hein Hundertmark, Karel Emmens, Jeroen Krijnen, Bert Fermin, Volker Herrmann en Aad Bastemeijer hebben (delen van) mijn teksten van kritisch commentaar voorzien en daar doe ik natuurlijk mijn voordeel mee, of ik bekijk of hun visie met de mijne te verenigen is. Het is een leuke fase van het onderzoek dat bewijst dat je met iets zinvols bezig bent.
Zo'n discussiethema betreft een onderdeel van de reconstructie van de paltsaula. Was er bij de uitstekende entreepartij sprake van een middenrisaliet (dwarsbeuk met topgevel) of een balkon? Aad Bastemeijer heeft zijn twijfels bij de oplossing van de middenrisaliet. In nogal wat Duitse reconstructies (zowel op papier, als 3D als fysiek) ziet men een balkon gereconstrueerd. Bij enkele paltsen, zoals te Paderborn, is dat bouwhistorisch te bewijzen, maar lang niet bij allemaal. Op grond van oude prenten is bijvoorbeeld bij de paltsaula van Speyer hard te maken dat er sprake was van een middenrisaliet. Voorbeelden doen volgen, dus op zeker moment praten reconstructies elkaar na en ontstaat er een rotsvast geloof dat 'het zo was'. Maar ik ben niet overtuigd geraakt. Ik denk dat beide oplossingen voorkwamen bij paltsen. Bij het balkon opteer ik dan wel voor een afdakje want om de vorst nu in weer en wind te laten staan als hij zijn volk toesprak.....

Zo is er ook voor Zutphen een balkonvariant gereconstrueerd, want met slechts uitbraaksporen als uitgangspunt is voor Zutphen geen van beide varianten te bewijzen.  

succesvol congres in Kleef

23 en 24 februari vond een bijzonder informatief en geslaagd congres plaats te Kleef-Rindern: Königtum und Adel in Niederlothringen (10e -12e eeuw). Hier kon ik mijn stand van zaken t.a.v. het onderzoek presenteren aan een Nederlands en Duits publiek, waaronder een aantal zeer ingewijden in de Duitse Pfalzenforschung. Mattias Zotz en Caspar Ehlers (Max Planck Institut (Pfalzenforschung) Uni Göttingen/Frankfurt) waren zeer onder de indruk van het Zutphense bouwwerk en kwamen slechts met (mij reeds bekende) 12e-eeuwse voorbeelden van 'grafelijke paltsen'. Ehlers uitspraak ''er gold geen verbod op het bouwen van een 'palas' die op een koningspalts leek'' kon door hem vooralsnog niet gestaafd worden met voorbeelden uit de 11e eeuw of eerder. Maar hij beloofde verder te zoeken en de rapportage te lezen. In het algemeen zijn dit soort bijeenkomsten uitermate nuttig voor uitwisseling, netwerken en kennisinformatie. De afgelopen week heb ik mijn pakket aantekeningen van de 14 voordrachten al dankbaar in mijn onderzoek kunnen verwerken.

Een van de vroege 'grafelijke paltsen', waar ik me de laatste tijd mee bezig hem gehouden, is de burg Sulzbach in Beieren, waar graaf Berengar I in de eerste decennia van de 12e eeuw een 40 meter lange 'palas' in zijn burcht liet bouwen (zie afbeelding, bron: http://www.schauhuette.de/blog/archives/category/3d-visualisierungen/). Hij was, voor zover bekend, de eerste die dat als graaf deed. Het paste bij de status van de man, die als vertrouweling gold van keizer Hendrik V en twee van zijn dochters trouwden de latere keizer Koenraad III en de latere byzantijnse keizer Manuel I Komnenos. De burg Sulzbach kent een opvallend parallelle ontwikkeling met Zutphen, al vanaf de vroege middeleeuwen. Archeologisch is er redelijk wat van bekend door de opgravingen van Matthias Hensch. Volker Herrmann, de vorige stadsarcheoloog van Duisburg, (nu werkzaam te Bern), verwees me naar dit onderzoek. van je netwerken moet je het absoluut hebben!  

Nieuws over diverse thema's

Sint Justus is onvindbaar in Trier (zie vorig blogbericht). Dr. Nolden van het Stadtarchiv te Trier kwam geen enkele verwijzing tegen naar een Sint Justusverering in die stad, maar hij blijft zoeken, nu in 2012 de Trierse relieken extra in de aandacht komen. Wel kwam de bron boven water waarin daarover iets zou staan, maar dat bleek op een vermelding van graaf Otto van Zutphen te gaan in een getuigenlijst van een koninklijke oorkonde uit 1101 in het Gouden Boek van de abdij Prüm.
Inmiddels komen nieuwe gegevens en ideeën los die erop wijzen dat te Deventer (bisschopshof) en Utrecht (koningspalts en bisschopspalts) goede parallellen voor de Zutphense aula te vinden zijn. Er zijn morfologische parallellen, vooral in Utrecht, maar ook chronologische gegevens vanuit Deventer in de ontwikkeling van de gebouwen op de voormalige bisschopshof die de bouw van de Zutphense aula kunnen verklaren. Is de Zutphense residentie bedoeld geweest als opvolger van Deventer toen in die stad na 1046 de oude vorstelijke gebouwen plaats maakten voor een nieuwe kerk en bisschopspalts?
En ook de plaats Ename aan de Schelde blijkt een interessante zoekrichting. Hier heeft een graaf (!) rond 1020 een paltsachtige residentie gebouwd in het castrum. Die graaf is niemand minder dan graaf Herman van Ename, de (volgens Hein Jongbloed) vermeende vader van Godschalk van Zutphen.

Tot slot ben ik bezig met de omvang en betekenis van de metaalindustrie (vooral ijzer) in en rond Zutphen tussen 850 en 1200. Daar zijn interessante tendensen te bespeuren en van slechts lokale betekenis lijkt die productie niet te zijn geweest. De omvang moet zeker in de 10e eeuw op het omringende platteland aanzienlijk geweest zijn. In de 9e eeuw is in Zutphen zelf ook bronsproductie aantoonbaar, maar welke omvang dit had is lastiger te bepalen (zie foto's van bronsschroot en fragmenten van een ovenstructuur).
Volgende keer meer.

Sint Justus, een zoektocht

Deze fase van mijn onderzoek staat vooral in het teken van het enerzijds verfijnen van de conclusies in de eerste onderzoeksfase, alsmede de behandeling van een aantal verwante thema's die de status en betekenis van de Zutphense burg, kerk en palts aangaan. Een van die aspecten is de betekenis van de relieken van de Sint Walburgiskerk. Waren er belangwekkende relieken in de kerk voor 1200? Wie haalde ze naar Zutphen en wanneer? Waar kwamen ze vandaan? Relieken gaven in de middeleeuwen de plaats van verering status en aanzien en, niet onbelangrijk, inkomsten.
Relieken van Sint Walburga lijken er nooit te zijn geweest. Vermoedelijk werd er op de vele feestdagen van de heilige wel Walburga-olie verkocht. De meest tot de verbeelding sprekende relieken betroffen de resten van de kind-heilige Sint Justus van Auxerre of Beauvais (daarover is veel verwarring). Het ging om het lichaam, zonder hoofd. Het hoofd zou, volgens een hymne, in Trier bewaard zou worden. Prof. dr. Willem Frijhoff heeft zich uitvoerig met Sint Justus te Zutphen beziggehouden. Hij vermoedt dat die relieken al ver voor de 14e eeuw, wanneer er voor het eerst sprake is van Sint Justusrelieken te Zutphen, naar Zutphen gekomen zijn. Wellicht gebeurde dat in de tijd van de Zutphense graven die de relieken uit het rijksklooster Corvey zouden hebben verkregen, waar zij als ondervoogd optraden. Maar ook Trier is een zoekrichting. Mijn zoektocht richtte zich tot nu toe op de Trierse aanwezigheid van een Sint Justushoofd, maar te Trier (de wetenschappelijke staf van het Stadtarchiv) weet men vooralsnog van niets. De door Frijhoff aangehaalde bron waarin sprake zou zijn van dezelfde Sint Justushymne te Trier zou dateren uit 1103. Maar die bron blijkt niet te slaan op de hymne maar om een vermelding van graaf Otto van Zutphen als getuige in een koningsoorkonde van Hendrik IV (Tr.Stadtarchiv. 1709). Maar ze zoeken in Trier voor me verder.....
Overigens kwam er wel een Sint Justushoofd naar Zutphen. vermoedelijk in of kort na de stichting van het Franciscanenklooster Galilea in 1456. Bij de verwoesting van het klooster in 1572 werd het hoofd ternauwernood uit de vlammen gered en overgebracht naar Antwerpen. Daar is het hoofd in de reliekhouder, na omzwervingen, nog altijd aanwezig in de St. Carolus Borromeuskerk (zie foto).